آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١ - سرمقاله
سرمقاله
قلم، كتاب و كتابت، نمودها و نمادهاى والاى فرهنگ، تمدّن و فرهيختگى جامعهها، نسلها و امتهاست.
چندى و چونى فرهنگ و ارزشها و باورهاى مردم را مىتوان با آثار مكتوب آنان دريافت و ارزش آنان را به دانش آنان دانست.
اسلام، دين دانش است و قرآن، آييننامه فرهنگ، فرهيختگى، آگاهى و گسترش ديدورى و دانشورى. گلبانگ روحپرور سپيدهگشاى قرآن، براى بركشيدن انسان به قلّه كمال، با تعليم، قرائت و قلم آغاز شد و بدينسان جايگاه بلند و والاى دانش و موقع فخيم كتابت و كتاب در اين مكتب رقم خورد. ١
خداوند بزرگ براى عظمت بخشيدن به قلم بدان سوگند ياد كرد٢ و آن را نعمتى عظيم تلقى كرد. به گفته پژوهشگرى: قرآن كريم نه تنها در تاريخ عقيده و باورها راه درخشانى گشود، بلكه در تاريخ آموزههاى بشرى نيز با گراميداشت عالمان و ارج نهادن به انديشوران و سوگند به نگاشتهها و قلم - كه برترين ارجگذارى است - در پيشديد انسان فروغ آفريد. ٣
رسول خدا(ص) نيز بارها عالمان را ستود و به دانشگستران ارج نهاد و مشعلافروزان واديهاى تاريكى را بزرگ داشت و همگان را به كتابت علم، استوارسازى دانش و ثبت و ضبط آگاهيها و آموزهها فرا خواند ٤ و فرمود: قيّدوا العلم. يعنى دانش را (با نگارش) به بند كشيد.
پيشوايان الهى نيز مسلمانان و شيعيان را بر فراگيرى دانش و ثبت و ضبط علم تشويق كردند ٥ و از ايجاد كانونهاى فرهنگى و مجامع علمى از هيچ كوششى دريغ نورزيدند. ٦ امام صادق(ع) فرمود: اكتب و بثّ علمك فى اخوانك، فان مت فأورث كتبك ابنك فانه يأتى على الناس زمان هرج لا يأنسون فيه الاّ بكتبهم. يعنى بنويس و دانش و آگاهيهايت را در ميان برادرانت نشر كن، و در آستانه مرگ كتابهايت را در نزد فرزندانت به ميراث بگذار، زيرا زمانى رسد درهم آشفته كه مردم جز به كتابهايشان انس نگيرند.
امام حسن(ع)، فرزندان خود و برادرانش را جمع كرد و بدانها فرمود: هان اكنون شما خردسال هستيد، زودا كه بزرگسال شويد، پس دانش را فرا گيريد و اگر بر حفظ آن و نقلش توان نداريد، بنويسيد و در خانهها حفظ كنيد. ٧
عالمان و دانشوران اين مكتب به پيروى از آموزههاى قرآن و راهنماييهاى پيشوايان الهى، كتابت را فريضهاى دينى تلقى كردند و بدينسان نگارش آثار و تدوين حقايق و كتابت تاريخ و حقايق دين از آغازين سده تاريخ اسلام در جامعه اسلامى آغاز گشت و در گذرگاه تاريخ دامن گشود و بسى گسترده و گستردهتر گشت. كتاب با زندگانى عالمان در آميخت. لحظههاى حيات آنان از بام تا شام با دانش بود و كتابت و كتابخانهها، به گونههاى مختلف شكل گرفت: كتابخانههاى شخصى، منطقهاى، عمومى و... در خانهها، مسجدها، خانقاهها، دارالعلمها، نظاميهها، مدرسهها و... . ٨
*٣* گو اينكه بسيارى از كتابها، كتابخانهها و آثار عالمان در حوادث تلخ روزگار و در جريانهاى فرهنگ ستيزانه شبپرستان و پاسداران جهل و تاريكى به تباهى رفت و كرسيهاى درس، كتابها، نگاشتهها، كتابخانهها و... طعمه ويرانى و تباهى شد و بدينسان بخشى از قصّههاى پرغصّه تاريخ رقم خورد، امّا اكنون بازگويى حديث آن همه تلاشها و كوششها در سامان بخشيدن به انبوه آثار مكتوب - چه آنچه از آنها فقط نامى مانده است و يا آنچه اينك در اختيار است - حديثى است بس غرورآفرين و شكوهزاد.
حدود يك سال پيش بانيان مجله خبر برگزارى كنگره كتاب و كتابخانه در فرهنگ و تمدن اسلامى را كه بايد در شهريور ١٣٧٣ برگزار مىشد با شادمانى دريافتند. براى آنان كه به خدمت كتاب و فرهنگ كمر همت بربستهاند و به خدمتگذارى به خادمان كتاب و كتابخانه مباهى هستند، اين خبر بسى مسرتآفرين بود. از اين روى بر تهيه، تدوين و نشر شمارهاى ويژه كتاب و كتابخانه و فهرست و فهرستنگارى همت ورزيدند كه چونان هديهاى در آستانه كنگره به فرهيختگان، فرهنگبانان و كتابدوستان عرضه كنند.
در زمان مقرّر (شهريور ٧٣) كنگره برگزار نشد و با اينكه بخش عظيمى از مطالب شماره ويژهنامه فراهم آمده بود، از نشر آن تن زده شد.
بانيان كنگره (مسؤولان بنياد پژوهشهاى آستان قدس رضوى) وعده داده بودند كه كنگره در آغاز سال ١٣٧٣ و به يمن ميلاد باسعادت حضرت رضا(ع) برگزار مىشود. از اين رو در جهت استقبال از اين تلاش نيك و اقدام خداپسندانه آثار بسيارى درباره كتاب، كتابخانه و فهرست و فهرستنگارى آماده شد، امّا در زمان مقرّر دوم نيز كنگره سامان نگرفت و برگزارى آن به شهريور ١٣٧٤ موكول گرديد.
آينه پژوهش، شماره ٢٩ و ٣٠ را ويژه مباحث كتاب، كتابخانه، فهرست و فهرستنگارى ساخت. اينك از آنرو كه مطالب همه آماده و صفحهآرايى مجلّه نيز پايان پذيرفته است، تأخير را روا ندانسته و به نشر آن اقدام مىكنيم. با يادآورى اين نكات:
١) سال ٧٣، بيست و پنجمين سال درگذشت فرهنگبان بزرگ و ميراثدار جليلالقدر تشيع، علاّمه شيخ آقابزرگ تهرانى بود. كتابشناس سختكوش و فقيه و متفكر خستگىناپذيرى كه با بيش از نيم قرن تلاش و درنورديدن شهرها و آباديها و كاوش و پىجويى طاقتفرسا در كتابخانههاى عمومى و شخصى، نام هزاران كتاب شيعى را در اثر بىبديلش، الذريعه الى تصانيف الشيعه، ثبت كرد و حماسه جاويد فرهنگ شيعه را رقم زد. از اين روى اين شماره را چونان يادمان بيست و پنجمين سالگرد آن بزرگوار نيز تلقى كردهايم؛ با مقالاتى درباره وى، كتاب الذريعه و پيشنهادى درباره كتابشناسى شيعه.
٢) به صورت طبيعى بايد شماره ٣٠ در فروردين و ارديبهشت نشر مىيافت، امّا اكنون در بهمن و اسفند نشر مىيابد، يعنى دو شماره در دو ماه، به جاى چهار ماه. اين اقدام را از آن رو پسنديده ديديم كه شمارههاى مجله دقيقاً در يك سال قرار گيرد. سال ششم در سال ٧٤ و... .
٣) مقالات و مطالب و بحثهاى جالبى درباره كتاب، كتابخانه و فهرستنگارى گرد آمده بود كه در اين دو شماره مجال نشر نيافتند. همچنين برخى از گفتگوها از آن رو كه آمادهسازى نهايى آنها ممكن نشد، از نشرشان بازمانديم. اميد داريم در شمارههاى بعدى صفحات مجله را با آن آذين بنديم.
و اللَّه من وراء القصد آيينهپژوهش.
پي نوشت ها:
١. سوره علق، آيه ١.
٢. سوره قلم، آيه ٢.
٣. مصادر التراث العربى، ص٩.
٤. بنگريد به: منيةالمريد، ص٩٩ به بعد؛ الكافى، ج١، ص٤٠٣؛ وسائلالشيعه، ج١٨، ص٦٣؛ سنن ابنماجه، ص٨٤؛ النص و الاجتهاد، ص١٣، چاپ جديد.
٥. الكافى، ج١، ص٤٢؛ بحارالانوار، ج٢، ص١٥٩.
٦. بنگريد به: تقييدالعلم، ص٨٩؛ نهجالبلاغه، حكمت ٣١٥؛ تدوين السنّة الشريفة، ص١٤٤ به بعد.
٧. تاريخ دمشق (ترجمة الحسن عليهالسلام)، ص١٦٧ - ١٦٨.
٨. در شناخت اين كوششها و تلاشها و مراكز فرهنگى و كتابخانهها پژوهشهاى درخور توجهى سامان يافته است كه با بخشهايى از آن در اين شماره آشنا مىشويد.